سینمای ایران

تحلیل فیلم هامون اثر داریوش مهرجویی

تحلیل فیلم هامون

هامون از فیلم های نوستالژیک، جریان ساز و مهم روشنفکری دهه ی ۶۰ که شرایط حاکم بر جامعه و نبض زمانه را در دست دارد، با سه مسئله ی اساسی رو به رو است که در بطن داستانی عاشقانه و بحران خانواده رشد می کند و شکل می گیرد: عشق الهی بر پایه ی داستان ابراهیم خلیل الله، پدر ایمان که با آشنائی حمید هامون با کتاب ترس و لرز سورن کیرکگور مصادف است و منجر به نوشتن رساله ی هامون بر اساس همین موضوع می شود که از بن مایه های کلیدی فیلم است و تقابل بین سنت و مدرنیته که در اغلب فیلم های داریوش مهرجوئی مطرح می شود و ید طولائی دارد و مسئله ی روشنفکری که در بستری التقاطی شکل می گیرد.

هامون از فیلم های نوستالژیک، جریان ساز و مهم روشنفکری دهه ی ۶۰ که شرایط حاکم بر جامعه و نبض زمانه را در دست دارد، با سه مسئله ی اساسی رو به رو است که در بطن داستانی عاشقانه و بحران خانواده رشد می کند و شکل می گیرد: عشق الهی بر پایه ی داستان ابراهیم خلیل الله، پدر ایمان که با آشنائی حمید هامون با کتاب ترس و لرز سورن کیرکگور مصادف است و منجر به نوشتن رساله ی هامون بر اساس همین موضوع می شود که از بن مایه های کلیدی فیلم است و تقابل بین سنت و مدرنیته که در اغلب فیلم های داریوش مهرجویی مطرح می شود و ید طولائی دارد و مسئله ی روشنفکری که در بستری التقاطی شکل می گیرد. در ادامه با تحلیل فیلم هامون همراه نت نوشت باشید.

بیشتر بخوانید: داریوش مهرجویی مروری بر زندگی آقای کارگردان به بهانه ۷۸ سالگی‌اش

تحلیل فیلم هامون اثری ماندگار از داریوش مهرجویی

در تحلیل فیلم هامون ، حمید هامون نویسنده و مترجم که نماد روشنفکر سردرگم دوران بعد از انقلاب است با مهشید سلیمانی از طبقه ی بورژوا ازدواج می کند و در این مدت مهشید که دچار مشکلات روحی روانی ناشی از درونی ملتهب و سرگردان است و در زندگی هنری اش مانند هامون به پوچی و بن بست رسیده، با روانپزشکی به پیشنهاد هامون آشنا می شود که خطوط ضعیف وابستگی و علاقه ی مهشید به هامون را نیز از بین می برد.

بیشتر بخوانید: معرفی فیلم پری اثر داریوش مهرجویی، اقتباسی ارزشمند از فرانی و زویی اثر جی. دی. سالینجر

هامون که عاشق مهشید است در آستانه ی جدایی از مهشید که حالا خواستگاری بورژوا و ثروتمند (عظیمی بساز بفروش) دارد و درگیر مسئله ی فلسفی جنون الهی و ایمان بی چون و چراست و در کار اداری و حرفه ایش نیز ناموفق است؛ با تفنگ شکاری خانه ی پدریش به جان مهشید سوءقصد می کند و از آن به بعد برای رهائی و رسیدن به آرامشی درونی به دنبال یافتن استاد و رفیق همیشگیش علی عابدینی که درویش مآب و عارف است روانه می شود و چون این اکسیر ناب هستی زمینیش را  نمی یابد که مرهمی است بر زخم های فرو خورده، انتحار می کند و در مرگی خودخواسته به دریا که مأمنی امن همچون بطن مادر و پاک شدن از آلودگی های زمینی است می پیوندد که با دخالت علی عابدینی از مرگ رهائی میابد. حمید هامون در تحلیل فیلم هامون ، نماد آن دسته از روشنفکرانی است که در تعریف آنتونیو گرامشی فیلسوف مارکسیست مطرح می شود: روشنفکران سنتی یا گروهی از روشنفکران که مظهر و نماینده ی تداوم تاریخند. روشنفکرانی که وانمود می کنند تا حدودی از طبقات اجتماعی حاکم مستقل هستند، اما استقلال آنها توهمی بیش نیست.

بیشتر بخوانید: معرفی فیلم اجاره نشین ها اثری ماندگار از داریوش مهرجویی محصول ۱۳۶۵

هامون ساخته ی داریوش مهرجوئی

هامون ساخته داریوش مهرجویی

در واقعیت مهشید که نماینده ی طبقه ی بورژوازی است و طبقه ی بورژوازی به تعبیر گرامشی، برای آنکه به تجانس و آگاهی برسد، نیازمند روشنفکرانی است که اندام وار این مهم را به جای آورند به دست آویزی چون نویسنده- روشنفکری عاشق پیشه چون (حمید هامون) با چشمانی بسته می آویزد که در نهایت به هماهنگی و تجانس درونی- فکری مهشید نیز نمی انجامد و شکاف ها عمیق تر می شود. در تحلیل فیلم هامون با نمادپردازی ها و اشارات بینامتنی گسترده ای اعم از تذکره الاولیا، کلیات شمس، قصص القرآن، فرنی و زوئی با دیالوگ مشهور (چیزی پر از درد و راز و رمز و عشق…)، ابراهیم در آتش، آلبر کامو و … مواجهیم که منجر به سرگردانی و پریشان حالی هامون شده است؛ کتاب که قرار است عاملی برای شکوفائی و بالندگی شود، شکل سوئی پیدا می کند و عامل تباه شدگی افکار و دورن مغشوش هامون می شود. در داستان ابراهیم با یک جهت گیری چند خطی طرف هستیم:

– و خداوند ابراهیم را امتحان کرد و به او گفت اسحاق یگانه فرزندت را که دوست می داری برگیر و به وادی حوریه برو و در آن جا او را بر فراز کوهی که به تو نشان خواهم داد به قربانی بسوزان. (سفر تکوین)

بیشتر بخوانید: تحلیل فیلم لیلا کاری از داریوش مهرجویی, زخمی کهنه اما پایدار، به بهانه ی اکران مجدد

در تحلیل فیلم هامون باید به این نکته اشاره کرد که از آن جائی که کیرکگور یک اگزیستانسیالیست است، زندگی، ایمان و آزادی را یک انتخاب می داند که با فردیت همراه است. او روند ایمان آوردن و انتخاب یک دین را اینگونه توضیح می دهد: من انتخاب می کنم. آن واقعه ی تاریخی به قدری برای من مهم است که حاضرم برای آن جان خود را به خطر بیاندازم. کیر کگور از مقام تحقق و مقام بودن می گوید: مقام existence. این مقام شکلی است سه وجهی که کیرکگور تبلور آن را در سه نوع خلاصه کرده است:

۱- انسان استحسانی: انسانی که زمانمند نیست و در لحظه ی حال زندگی می کند. دون ژوان نماینده ی چنین انسانی است. او فاقد احوال عارفانه است و سرشت رنج آلود ندارد و تمام عمر را صرف جستجوی لذات جسمانی و جنسی می کند.

۲- انسان اخلاقی: انسانی که با زمان و یاد و خاطره در ارتباط است و مسئول است.

۳- انسان ایمانی: مرحله ای که آدمی در برابر خداوند قرار می گیرد. آزادی در فلسفه ی کیرکگور مقارن با انتخاب یکی از این مراحل و جهش Leap از یک مرجله به مرحله ی دیگر است.

بیشتر بخوانید: تحلیل فیلم یک اتفاق ساده اثر سهراب شهید ثالث

در روایت ابراهیم نیز این جهش در مرحله ی ایمانی رخ می دهد که با دو رویکرد همراه است.

۱- بیان اخلاقی عمل ابراهیم که با به قتل رسیدن اسحاق و طرد شدن از اجتماع همراه است

۲- بیان مذهبی و ایمانی که قربانی کردن اسحاق است. (که در این تناقض، اضطرابی که می تواند انسان را بی خواب کند و او را دچار ترس و لرز کند نهفته است.) برای مردمان عادی ترک امور نامتناهی و تعلقات زندگی مادی کاری صعب و دشوار است که اگر چنین نکنند نزد بقیه ی مردم عزیزترند و اخلاق آنها را می ستاید.

بیشتر بخوانید: تحلیل فیلم اینجا بدون من , اقتباسی از نمایشنامه باغ وحش شیشه ای تنسی ویلیامز

اما ابرهیم چه باید بکند؟ او باید از این اصول و قواعد بگریزد و فردیت خود را بازیابد و نامتناهی را ترک گوید و پا به عالم هول و هراس تنهائی بگذارد. او هیچ پناهگاهی ندارد، جمع او را بشکل قاتل می نگرد و باید یک تنه در برابر جهان بایستد. هیچ قاعده و راهنمائی ندارد، او می ماند و مسئولیت وحشتناک تنهائی. چنین ایمانی است که ابراهیم را خلیل و دوست خدا می گرداند. به دیده ی آدمیان او دیوانه است و نمی تواند خود را به دیگران بفهماند؛ پس سکوت می کند و رنج می کشد و تنهائی را به دوش می کشد به همین دلیل بزرگ می شود و شایسته ی آن می گردد که خلیل و محرم خدا شود: که خداوندِ آسمان ها را تو خطاب کند.

هامون ساخته ی داریوش مهرجوئی

هامون ساخته داریوش مهرجوئی

در تحلیل فیلم هامون نیز از آنجا که حمید هامون پرسوناژ آشفته حال مهرجویی درگیر عقل معاش است و جنون و عشق الهی را بر پایه قوانین و حساب و کتاب ذهن خودآگاهش درک می کند؛ نمی تواند پرده های کور مادی را کنار بزند و به عشق الهی برسد، او مهشید را فدا می کند تا عشق او را عشق مادی و زمینی او را به تملک خود در آورد در حالیکه رد پائی از عشق او به معبودی ماورائی که مدام در کتاب ها و فلسفه های شرق و غرب به دنبالش می گردد؛ در هیچ کجای فیلم به چشم نمی خورد. هامون هنوز به مرحله ی آزمودم عقل دوراندیش را/ بعد از این دیوانه سازم خویش را که از زبان یکی از بیماران آسایشگاه روانی روایت می شود، نرسیده است، در حالیکه مدام در ذهنیات خود با روایاتی جریان سیال ذهن غرق است اما راه به جائی نمی برد. ما حتی جلوه های عشق زمینی مهشید و هامون را هم در صحنه هائی اندک و گذرا شاهد هستیم در حالیکه نمونه ی روشن و عمیق تری از جلوه های عشق و اضطراب در فیلم لیلای مهرجویی پرداخت منسجم تری دارد. کیرکگور به دنبال من حقیقی بود که من درونی او را در وجودش بیدار کند و پایدار سازد. انسان با جهش ایمانی من درون خود را پیدا می کند و به خویشتن اصیل می رسد. هامون هم در تحلیل فیلم هامون به دنبال این من است. سعی دارد با به تملک درآوردن مهشید به حقیقت وجودی خودش برسد اما به وضعیتی پایدار نمی رسد و در نهایت رشته های ارتباطش با زندگی مادی را از بین می برد و مهشید و خودش را قربانی می کند:

– تو می خوای من اونی باشم که تو واقعا می خوای من باشم؟ اگه من اونی باشم که تو میخوای، اون وقت دیگه من، من نیست. یعنی من خودم نیستم…

بیشتر بخوانید: معرفی فیلم جاده قدیم به کارگردانی منیژه حکمت، بالماسکه ای از سه نسل به ظاهر متفاوت

در تحلیل فیلم هامون، تضاد بین سنت و مدرنیته که خاصیتی دیالکتیک دارد؛ در عناصر مختلفی از فیلم متبادر می شود. مثل عنصر شهر (کاشان و تهران)، صحنه های عاشورا و زیارت های هامون و مهشید در مقابل ظاهر امروزی و تفکرات مدرن و عنصر خانه که در بسیاری از آثار مهرجویی نقشی عمیق و اساسی بازی می کند. به نظر می رسد خانه در آثار مهرجویی متأثر از آراء داریوش شایگان در زمینه ی رویاروئی سنت و مدرنیته و وضعیت جامعه ی ایرانی در حال گذار باشد. به باور شولتز انسان، با سکنی گزیدن در خانه، هویت خویش را فراهم می آورد و موقعیتش را در جهان تعیین می کند. بر این اساس و با تمسک بر آراء یونگ می توان خانه را به مثابه نمادی از خویشتن آدمی در نظر گرفت. چرا که انسان با انتخاب فرا آوردن و بنا نهادن خانه ی خود، که حافظ و حامی اساسی فضای درون است، به نمادپردازی امیال، نیات و اسرار درون دست می زند که بازنمائی آنها به آسانی به شکل دیگر ممکن نیست. در تحلیل فیلم هامون با سه خانه ی اصلی در ارتباط با قهرمان مرد روبروئیم: خانه ی جدید هامون و مهشید؛ خانه ی قبلی که مکانی خالی از وسایل زندگی است و در آغاز فیلم هامون در آن حضور دارد تا رساله اش را بنویسد و خانه ی دوران کودکی هامون. در خانه ی جدید (هامون و مهشید) با آپارتمانی مدرن و سراسر بهم ریختگی، بی نظمی و التقاط مواجهیم. خانه ای پوشیده از رنگ و تابلوهای تجریدی، انتزاعی و مدرن و البته در کنار آنها تابلوهای سنتی، مجسمه ها و آثار تجسمی سنتی نیز بر دیوارهای خانه دیده می شود. این پرداخت بی نظم و اغتشاش که جدائی و فاصله ی بین هامون و مهشید را متبادر می کند در صحنه های پاره شدن کیسه ی آشغال در ابتدای فیلم که فلاش بکی به گذشته است و برخورد هامون با پیرزن همسایه و پخش شدن کیسه های خرید و خراب شدن تابلوی نقاشی مهشید نمود پیدا می کند که نمادی از بورژوازی و به تعبیر آدورنو (هنر صنعت فرهنگ) است، که با میزانسنی درست و به جا همراه است.

بیشتر بخوانید: تحلیل فیلم پرده آخر ساخته ی واروژ کریم مسیحی ، غرقاب رفیع الملک

هامون ساخته ی داریوش مهرجوئی

هامون ساخته داریوش مهرجویی

از سوئی دیگر خانه ای که هامون برای نوشتن رساله اش در آن بیتوته کرده، خانه ای باز هم مدرن اما خاک گرفته و خالی است. در مقابل این دو خانه، خانه ی قدیمی دوران کودکی هامون که روزگاری با مادر، مادربزرگ و خانواده در آن زندگی می کرده و گرمای درونی و زندگی سنتی را تجربه می کرده، به نمایش در می آید. اما اکنون و در بزرگسالیِ هامون این خانه مکان تنهائی، بی کسی و درماندگی مادربزرگ و زباله دان خاطرات است. زیرزمین به مثابه ی بخشی از ناخودآگاه هامون، محل قرارگیری خاطرات خاک گرفته است که همچنان حضور دارد و تخریب شده است. مادربزرگ نیز چکیده و اسوه ی ذهنیت و تفکر سنتی است. بنابراین در تحلیل فیلم هامون ، خانه های گسسته نمایانگر شخصیت گسسته و درون متلاطم هامون است. هامون قربانی اصلی نظام پوسیده ی زن سالار بورژوازی است که در برزخ ایمان، هستی و وجود در حال پر پر زدن و نرسیدن است که با تفکری منفی و بدبین همراه است. حتا وقتی برای تمدد اعصاب به طبیعت پناه می برد، به طبیعتی می رود که با انباشتی از زباله همراه است، در گفتگویش با دبیری وکیل در حالیکه شعله های آتش کباب دبیری در شیشه های عینکش قد می کشند و ابراهیم در آتش را  یادآور می شوند؛ ذهن و روح و تفکر کودک چهار ساله اش را به تعبیر خودش گه تر از نگاه آدم هائی امثال خودش می داند.

بیشتر بخوانید: بررسی تطبیقی فیلم ساحره به کارگردانی داوود میرباقری و داستان عروسک پشت پرده از صادق هدایت

در تحلیل فیلم هامون ، مهشید هم وضع بهتری نسبت به هامون ندارد. مدام از این شاخه به آن شاخه می پرد و دچار فراموشی و مرض بی خوابی است. از منظر روانکاوی هر گاه شخص نتواند از بحران های دوران نوجوانیش رهائی یابد در بزرگسالی نیز نمی تواند در شغل و حرفه ای ثابت تثبیت شود و مدام از مسئله ی عدم ارضاء شغلی رنج می برد. این تیپ شخصیت ها به نوجوان های ابدی و بوردرلاین مشهورند که احتمال آن می رود که تا پایان عمر در آن باقی بمانند و علی عابدینی عارف شوریده حالی است که نه از جنس هامون و مهشید است و نه از جنس وارستگانی ماورائی. عارفی میانه حال که از جنس انسان های مادی است، مهندس است و در روستاها چاه آب می زند و طلبکارانی دارد، سه تار می زند و کلیات شمس می خواند و تمام بحران های درونی هامون را به تنهائی و بدون راهنما از سر گذرانده؛ اما منجی آشنائی است که معجزه اش نجات هامون است و دنیای حمید هامون را که همچون قفسی است که میل به شکستن و بیرون آمدن از آن دارد و در ریتمی پرشتاب روایت می شود را آرام می کند و سرانجام نجات می بخشد.

بیشتر بخوانید: تحلیل فیلم ماهی و گربه ساخته‌ی شهرام مکری

منابع: مقاله ی بررسی و تطبیق جعل یا کشف معنای زندگی در اندیشه ی کیر کگور و سارتر/ نوشته ی جعفر شانظری و علیرضا فرجی
مقاله ی تنهائی عاشق و قربانی ابراهیم/ نوشته ی امیر مازیار
مقاله ی جستاری بر هستی شناسی مفهوم نمادین خانه در فیلم های داریوش مهرجویی/ نوشته ی یاسر بیات و علی شیخ مهدی
تحلیل فیلم آینه اثر تارکوفسکی/ دکتر سهیل سرگلزائی

برای درج دیدگاه کلیک کنید

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

برو بالا