دسته ها: ادبیات ایران

تحلیل رمان بوف کور اثر صادق هدایت، حالا من آرامم، آرام. مثل نبض یک مرده…

بوف کور اثر جاودانه ی صادق هدایت چون شهابی سرکش، آسمان تیره ی ادبیات سوررئالیستی ایران را در می نوردد…

اشتراک گذاری

بوف کور اثر جاودانه ی صادق هدایت چون شهابی سرکش، آسمان تیره ی ادبیات سوررئالیستی ایران را در می نوردد و روایتی اگزوتیک و چند وجهی می آفریند که ذهن در دالان های بلند و پیچ در پیچ آن سرگردان به دنبال باریکه نوری برای فهم قوانین پیچیده ی آن در تکاپو و جستجو است. در تحلیل رمان بوف کور ، با اثری پست مدرن مواجهیم که بین سنت و مدرنیته در نوسان است و یکی از مهم ترین مؤلفه های آثار مدرن را با خود یدک می کشد: یافت موجودیت خود بعنوان انسان مستقل یا تلاش برای رسیدن به فردیت (Individvalitat). در این تلاش به پرسش کشیدن گذشته و اکنون و تردید نسبت به واقعیت ها و نگره ها تعیین کننده اند. فرم روایت ساختاری بوف کور بر ادبیات اگزوتیسم استوار است. روایتی که در آن راوی اول شخص، روایتی را بر پایه ی خویشتن و تحلیل خویشتن آغاز می کند و در آن به نتیجه می رسد.

– از زمانی که همه ی روابط خودم را با دیگران بریده ام، می خواهم خودم را بهتر بشناسم.

بیشتر بخوانید: مروری بر زندگی صادق هدایت 

تحلیل رمان بوف کور اثر صادق هدایت

در تحلیل رمان بوف کور ، راوی که شخصیتی اسکیزوئید، گوشه گیر و منزجر از اجتماع و بدبین است و دچار اختلال حالات هیجانی و احساساتی است و از طرفی علائم بیماری وسواس روحی و پارانوئید در اندیشه ها و اعمالش وجود دارد، دست به اعمالی چالش برانگیز می زند. بیمار، اعتبار و اهمیت شخصی معین را تا آن جا که ممکن است بالا می برد و قدرتی نامحدود و باورنکردنی را به او نسبت می دهد تا بتواند با دلیل و به حق مسئولیت همه ی بلاهائی را که بر سر بیمار می آید، از او بداند. راوی همواره با خود می پندارد که لکاته اساساً موجودی دست نیافتنی است و تمام ذرات وجودش به او نیاز دارد:

–  این زن، این لکاته، این جادو نمی دانم چه زهری در روح من، در هستی من ریخته بود که نه تنها او را می خواستم، بلکه تمام ذرات تنم، ذرات تن او را لازم داشت و آرزوی شدیدی می کردم که با او در جزیره ی گمشده ای باشم که آدمیزاد در آنجا وجود نداشته باشد…

بیشتر بخوانید: تحلیل داستان کوتاه چنگال نوشته صادق هدایت ، طبیعت علیه تربیت

تحلیل رمان بوف کور اثر صادق هدایت

راوی لکاته را آن قدر در نظر خود بزرگ می کند که او را تلویحاً جایگزینی برای اسطوره ی حوا می داند. اسطوره ی حوا در بحث کهن الگوئی، به زن بیولوژیکی اطلاق می شود که نگاه مرد به آن تنها به صورت جنسی است.

یا قدرت هائی ماورائی که در حال ارتکاب قتل لکاته در خود احساس می کند که در شخصیت پارانوئید بارز است:

– ناگهان یک قوه ی مافوق بشر در خود حس کردم، پیشانیم خنک شد، بلند شدم عبای زردی که داشتم روی دوشم انداختم، شال گردنم را دو سه بار دور سرم پیچیدم، قوز کردم، رفتم گزلیک دسته استخوانی را که در مجری قایم کرده بودم در آوردم و پاورچین پاورچین به طرف اطاق آن لکاته رفتم.

بیشتر بخوانید: بررسی تطبیقی فیلم ساحره به کارگردانی داوود میرباقری و داستان عروسک پشت پرده از صادق هدایت

یا:

– من قادر بودم به آسانی به رموز نقاشی های قدیمی، به اسرار کتاب های مشکل فلسفه، به حماقت ازلی اشیاء و انواع پی ببرم؛ زیرا در این لحظه من در گردش زمین و افلاک، در نشو نمای رستنی ها و جنبش های جاودان شرکت داشتم، گذشته، آینده، دور و نزدیک، با زندگی احساساتی من شریک و توأم شده بود.

از دیگر نشانه های بیماری پارانوئید راوی در تحلیل رمان بوف کور ، استدلالات فلسفی اوست. فروید در این باره می گوید: بیمار مبتلا به این بیماری گاهی آنچنان خوب استدلال کرده و فلسفه می بافد که گوئی یک فیلسوف و یا یک مبلغ آئینی بزرگ است و به همین دلیل، این بیماری را جنون استدلال لقب داده اند. راوی در داستان، بارها به فلسفه بافی می پردازد. فلسفه بافی هائی که با اعمال او هیچ سازگاری ندارند. سانت دسانکتیس، ملاحظات مشابهی در مورد پارانوئیا که یکی از ارکان سوررئالیسم است، به دست می دهد. مصالح توهم در روح راوی از زمینه های اصلی بیماری وسواس روحی است:

– وقتی که پلک های چشمم سنگین می شد و می خواستم خودم را تسلیم نیستی و شب جاودانی کنم، همه ی یادبودهای گذشته و ترس های فراموش شده ام از سر نو جان می گرفت: ترس اینکه پرهای متکا تیغه ی خنجر شود، دگمه ی ستره ام بی اندازه بزرگ به اندازه ی سنگ آسیا بشود. ترس اینکه تکه نان لواشی که زمین می افتد مثل شیشه بشکند، دلواپسی اینکه اگر خوابم ببرد، روغن پیه سوز به زمین بریزد و شهر آتش بگیرد، وسواس اینکه پیرمرد خنزرپنزری جلوی بساطش به خنده بیفتد…

بیشتر بخوانید: نگاهی به حاجی آقا نوشته صادق هدایت ، که لیسک جهان شده‌ای…

قسمتی از دست نوشته های بوف کور اثر صادق هدایت

رمان بوف کور شامل دو بخش است. روایت اول، روایت راوی و زن اثیری: در تهران حدود ۱۳۰۰ اتفاق می افتد و روایت دوم راوی و لکاته: در شهر ری پیش از مغول می گذرد. در تحلیل رمان بوف کور ، راوی/ نقاش/ نویسنده در داستان اول در روز سیزدهم فروردین با صحنه ای ماورائی مواجه می شود که از سوراخ بالای رف مشاهده می کند. با پیرمرد قوزی و زن اثیری مواجه می شود و با دیدن زن اثیری و چشمان جادوئیش عنان و اختیار زندگیش را از دست می دهد و دو ماه و چهارده روز عاشق و سرگردان در اطراف خانه اش به دنبال اوست، تا شبی که زن اثیری خود را به راوی تسلیم می کند و راوی نیز او را با شراب زهر مارناگ می کشد و بدنش را قطعه قطعه می کند و در چمدان با همکاری پیرمرد خنزرپنزری در کوهی نزدیک شاه عبدالعظیم دفن می کند.

بیشتر بخوانید: تحلیل داستان آبجی خانم اثر صادق هدایت 

در بخش دوم: راوی منزوی و بیمار که از جماعت رجاله ها گریزان است با خواهر رضاعی اش که لکاته می نامدش ازدواج می کند اما لکاته همه ی آن جماعت رجاله را به خود راه می دهد و از راوی گریزان است. راوی پس از فراز و فرودهای فراوان و درگیری با خود عاقبت در شبی در هیئت یکی از فاسق های زنش (پیرمرد خنزرپنزری) وارد بستر لکاته می شود و گزلیک دسته استخوانیش را در شکمش فرو می کند و وقتی به اتاق باز می گردد چشمان جادوئی لکاته را در دست دارد در حالیکه وقتی در آینه می نگرد، خود را می بیند که تبدیل به پیرمرد خنزرپنزری شده است. در قسمت بعدی، راوی دوباره خود را در همان اتاق حقیر بخش اول می بیند که با فرار پیرمرد خنزرپنزری و برداشتن گلدان راغه ای همراه است که راوی برای اولین بار آن را به عنوان پیشکش از پیرمرد کالسکه چی قبرکن دریافت کرده است. در تحلیل رمان بوف کور ، روایاتی که از زبان راوی روایت می شود، در قالب تک بعدی و یک طرفه پرداخت می شود و ما هیچ وقت طرف دیگر ماجرا را از زبان دیگر شخصیت ها شاهد نیستیم.

روایاتی که ساخته و پرداخته ی ذهن بیمار راوی است که بین مرز واقعیت و خیال در نوسان است و مدام در هم می آمیزد و دیوانگی و تداعی آزاد را در فرم ساختار محتوائی و نگارشی اثر به مؤلفه های ادبیات سوررئالیستی نزدیک می کند. روایاتی که از زبان راوی روایت می شود، در حکم بدنه و شکل ظاهری رمان مطرح می شود، در حالیکه برای نفوذ به لایه های پنهان آن همچون زبان خواب ها باید به تکنیک زبان ناخودآگاه مراجعه کرد.

بیشتر بخوانید: تحلیل داستان تپه هایی چون فیلهای سفید اثر همینگوی

 

قسمتی از دست نوشته های بوف کور اثر صادق هدایت

رؤیاها هم از یک بخش ظاهری تشکیل می شوند که بخش ها و تصاویری را در کنار هم قرار می دهند که با دیدن آنها یک استنباط ظاهری و ساده شکل می گیرد، اما برای درک آنها باید نمادها و سمبل ها را رمزگشایی کرد. در تحلیل رمان بوف کور ، راوی بوف کور دچار گذشته و کودکی ناآرامی است. از پدری زاده شده که با برادرش دوقلو است و با یک رقاصه ی هندی معبد لینگم بوگام داسی ازدواج کرده است. راویِ کودک بعد از طرد و ترک شدن توسط مادرش بوگام داسی و (پدری که بعد از آزمایش مارناگ می میرد)، نزد عمه اش بزرگ می شود و با دختر همین عمه اش (لکاته) که خواهر رضاعی اش است ازدواج می کند. در تحلیل رمان بوف کور ، راوی بیمار علاوه بر شخصیت اسکیزوئید و پارانوئید، از عقده ی ادیپ (Oedipus complex) رنج می برد.

بیشتر بخوانید: تحلیل داستان انتری که لوطی اش مرده بود اثر صادق چوبک

میلی که در زنای با محارم از کودکی در او ریشه دوانده و سرکوب شده و حل نشده باقی مانده است. شخصی که دچار عقده ی ادیپ است، تصویر دوگانه ای از زن دارد که ابتدا همان تصویری است که از مادر خود داشته است. یکی همان زن اثیری دست نزدنی و افلاطونی می شود که نمی شود با او روابط جنسی برقرار کرد که باز همان مادری است که روابط جنسی با او حرام است و دیگری همان لکاته است. از طرفی ما با کلیدهای بسیاری در رمان مواجهیم که نقد کهن الگویی یونگ را باز می کند. راوی در پی اعترافات بعد از قتلش، سعی دارد همه چیز را برای سایه ی خودش روی دیوار شرح دهد. سایه در نقد کهن الگویی نمادی است از زوایای تاریک ناخودآگاه که فرد آن را پنهان می کند. تمام شخصیت های فرعی رمان (پیرمرد کالسکه چی/ پیرمرد قوزی/ زن اثیری/ لکاته/ پیرمرد خنزرپنزری/ پدر لکاته و دایه) سایه های ناخودآگاه راوی هستند که آنها را پس زده و مخفی کرده است.

– همه ی این قیافه ها در من و مال من بودند. صورتک های ترسناک و جنایتکار و خنده آورکه به یک اشاره ی سر انگشت عوض می شدند: شکل پیرمرد قاری، شکل قصاب، شکل زنم، همه ی این ها را در خودم می دیدم. گوئی  انعکاس آنها در من بود. همه ی این قیافه ها در من بود ولی هیچ کدام از آنها مال من نبود.

یا

– گوئی پیرمرد خنزرپنزری، مرد قصاب، ننجون و زن لکاته ام همه سایه های من بودند. سایه هائی که میان آنها محبوس شده ام.

بیشتر بخوانید: نگاهی به نامه های شاملو به آیدا ، چه بی تابانه می خواهمت ای دوریت آزمون تلخ زنده به گوری

صادق هدایت بعد از اولین خودکشی ناموفق

سایه ی اصلی راوی، پیرمرد خنزرپنزری است که شخصیتی سلطه گر، تحقیرکننده، نفی کننده و پدر سالار دارد. حضور او امکان مقاومت، جسارت سخن گفتن و پاسخ گوئی را سلب می کند. آنیما (مادینه روان مرد) عنصر دیگری از نقد کهن الگویی است که در کنار سایه و نقاب قرار می گیرد. در روح هر مردی، گرایش های روانی زنانه ای وجود دارد که فاقد شکل مشخصی هستند. آنها به میزان زیادی وابسته به دانش و شناخت مرد از زنان می باشند که این شناخت ریشه در ارتباط مرد با مادر یا تأثیراتی که در طول رشد خود از زنان به دست آورده است، دارد. چنانچه مرد به هر دلیل نتواند با مادر یا جانشین او ارتباط عاطفی مناسب برقرار کند در این حالت آنیما در روان او دارای کارکرد منفی شده و مرد احساس می کند که هیچ چیز برای او دارای معنا و مفهومی نمی باشد. در این حالت او نمی تواند از چیزی لذت ببرد و دارای زندگی سرد و بی روحی می شود.

بیشتر بخوانید: کتاب یوزپلنگانی که با من دویده‎اند نوشته‌ی بیژن نجدی

– مراحل مختلف بچگی و پیری برای من جز حرف های پوچ چیز دیگری نیست. فقط برای مردمان معمولی، برای رجاله ها، رجاله ها با تشدید- همین لغت را می جستم- برای رجاله ها که زندگی آنها موسم و حد معینی دارد، مثل فصل های سال و در منطقه ی معتدل زندگی واقع شده است، صدق می کند. ولی زندگی من همه اش یک فصل و یک حالت داشته، مثل اینکه در یک منطقه ی سردسیر و تاریکی جاودان گذشته است، در صورتیکه میان تنم همیشه مثل یک شعله می سوزد و مرا مثل یک شمع آب می کند.

در تحلیل رمان بوف کور باید اشاره کرد که آنیما دارای دو جنبه ی منفی و مثبت است. بخش مثبت هنگامی روی می دهد که مرد به گونه ای جدی به احساسات، خلق و خو، خواهش ها و نمایه هائی که از آن تراوش می کند، شکل می دهد. مثلاً به شکل کارهای هنری، نقاشی و نویسندگی و … می پردازد. درست مثل راوی که پس از قتل لکاته به نقاشی روی جلد قلمدان و نویسندگی روی می آورد و از این طریق سعی دارد با آنیمای وجودیش به صلح برسد. اما تأثیر منفی مادر به شکل خشم، ناتوانی و تردید بروز می کند که در راوی به شکل بدبینی های مداوم نسبت به زنش که به همین دلیل او را لکاته می نامد و در نهایت قتل لکاته (آنیمای منفی) و زن اثیری (آنیمای مثبت) بروز می کند. که از قتل لکاته دچار لذت می شود و آنیمای منفی اش را می کشد و در مقابل با قتل زن اثیری که نمود مثبت آنیمایش است، احساس می کند سلاتون شکنجه گرش به آرامش می رسد. جلوه ی آنیمای منفی به قاتل عشاق معروف است که نمونه ی کهن آن در داستان های هزار و یکشب آمده است: شاهزاده خانمی از خواستگاران خود معمائی می پرسد و اگر خواستگاران آن معما را نگشایند، کشته می شوند. برخی از مشخصات آنیما همیشه ثابت است: همیشه جوان دیده می شود، هر چند که همیشه آثار سال ها تجربه و استنباط در ورای وی موجود است. آنیما خردمند است، لیکن نه چندان دهشت انگیز. چنین به نظر می رسد که چیزی معنی دار به او پیوسته است؛ معرفتی رمزی یا خردی پنهانی. مثل توصیف راوی از زن اثیری:

بیشتر بخوانید: رمان ملکوت نوشته‌ی بهرام صادقی ؛ نگاهی به زندگانی منیر

دست نوشته های صادق هدایت

– چشم های مورب ترکمنی که فروغی ماوراءالطبیعی و مست کننده داشت. در عین حال می ترسانید و جذب می کرد، مثل اینکه با چشم هایش مناظر ترسناک و ماوراء الطبیعه دیده بود که هر کسی نمی توانست ببیند.

زمان در در تحلیل رمان بوف کور ، خاصیتی سیال و موازی دارد که در دالان های ضمیر ناخودآگاه شناور است. او مدام از دو ماه و چهار روز صحبت می کند که معادل همان ۲۴ ساعت زمان واقعی است.

– ساعت و دقیقه ندارد. یک اتفاق دیروز ممکن است برای من کهنه تر و بی تأثیرتر از یک اتفاق هزار سال پیش باشد.
– شاید از آن جائی که همه ی روابط من با دنیای زنده ها بریده شده، یادگارهای گذشته، آینده، ساعت، روز، ماه و سال همه برایم یکسان است.

بیشتر بخوانید: رمان روز خرگوش نوشته‌ی بلقیس سلیمانی

تحلیل رمان بوف کور اثر صادق هدایت

در پایان هدایت با هوشمندی و تبحر بی سابقه ای توانسته است جنایتکار سمپاتی بیافریند که همدلی مخاطب را برمی انگیزاند و نمونه ی نادری از این نوع پرسوناژ در تاریخ ادبیات سوررئالیستی ایران می آفریند. سبک روائی رمان چیزی شبیه یک اعتراف است که پایان آن با شوک همراه است. آینه که نماد خودآگاهی است (من کیستم؟) راوی را در پایان با خود واقعی اش مواجه می کند: پیرمرد خنزرپنزریِ مستبد، سلطه گر، مرگ اندیش، ریاکار، چاپلوس و مدعی، ترسو و توجیه گر؛ یک رجاله ی تمام عیار که سعی دارد خود را زیر پوشش شخصیتی روشنفکر و فلسفی پنهان کند. در تحلیل رمان بوف کور ، مرد با پیوستن به آنیمای خود، سعی دارد زوایای تاریک وجود خود را بشناسد. انسانی که زوایای تاریک خود را می شناسد، نقابش را پس می زند و با چهره ی واقعی خود روبه رو می شود. به نظر یونگ آنیما و آنیموس (جنبه ی مذکر روان زنانه)، در واقعیت یگانه و حقیقی طبیعت انسان با هم یکی بوده اند، اما پس از هبوط از عالم مثال و در منزلگاه خلاق از هم جدا شده و دوگانه شده اند:

– مثل اینکه روان من در عالم مثال با روان او هم جوار بوده، از یک اصل و یک ماده بوده که بایستی به هم ملحق شده باشیم.

بیشتر بخوانید: تحلیل کتاب آشغالدونی اثر غلامحسین ساعدی

در پایان راوی که در بخش انتهائی رمان با پیرمرد خنزرپنزری که گلدان راغه را با نقش همان چشمان جادوئی زن اثیری (آنیما) می دزدد و ناپدید می شود با جا گذاشتن تمام سایه های شخصیتی راوی همراه است که در بحبوحه ی یأس و تاریکی و تهاجم سایه های دهشت انگیز روانی بیمار، نقطه ای مثبت و قابل تأمل است که صلح روان راوی را با آنیمای وجودیش نوید می دهد که مسیری روشن را در پی دارد.

منابع: بررسی و تحلیل تابو در بوف کور/ نوشته ی شیرزاد طایفی، الناز خجسته
مقاله‌ی بوف کور نماد سرگشتگی روشنفکر ایرانی / نوشته ی محمود فلکی
مقاله‌ی بررسی نمودهای منفی آنیما در ادبیات و اسطوره ها / نوشته ی دکتر عسگر صلاحی و جعفر عشقی

تارا استادآقا

تلاش می کنم جمله ای پیدا کنم که از گستره ی زمان و مکان بگذرد. می یابمش اما محو به نظر می رسد‌‌.‌.. کلمه ها روی دست هایم، میان بخار روزی ابری پرواز می کنند. من، دیگری است.

برچسب ها: بوف کوررمان سوررئالیستیزن اثیریسردبیرصادق هدایتلکاتهمدرنپیرمرد خنزرپنزری

آخرین مطالب

  • ادبیات ایران

مروری بر زندگی و آثار رضا براهنی

"رضا براهنی" در سال ۱۳۱۴، در تبریز به دنیا آمد. در ۲۲ سالگی از دانشگاه تبریز لیسانس زبان و ادبیات… بیشتر بخوانید

8 ساعت قبل
  • ادبیات ایران

تحلیل رمان سمفونی مردگان اثر عباس معروفی

"سمفونی مردگان" رمانی به قلم "عباس معروفی" نویسنده برجسته ی ایرانی است. "معروفی" تحصیلات خود را در رشته هنرهای دراماتیک… بیشتر بخوانید

8 ساعت قبل
  • سینمای جهان

نقد فیلم Burning سوختن ساخته‌ی لی چانگ دونگ با داستانی از هاروکی موراکامی

سوختن مانند Poetry دیگر ساخته ی لی چانگ دونگ از پیرنگی متفاوت و مهیج بهره می برد که به خوبی… بیشتر بخوانید

9 ساعت قبل
  • دانستنی‌های سلامتی

خواص پرتقال : در فصل پرتقال تا می‌توانید از خواص شگفت‌انگیز این سوپرمیوه بهره ببرید!

در فصل پرتقال تا می‌توانید از خواص شگفت‌انگیز این سوپرمیوه بهره ببرید! پرتقال تنها میوه ای برای پذیرایی نیست. خواص… بیشتر بخوانید

9 ساعت قبل
  • علمی

انواع یکای زلزله ؛ صحیح ترین روش تشخیص بزرگای زلزله چیست ؟

آیا ریشتر یکای صحیحی برای سنجش خطر و مقیاس آسیب زلزله است؟ آیا تخریب سازه نشانه ای بر ضعف سازه… بیشتر بخوانید

10 ساعت قبل
  • دانستنی‌های سلامتی

راه های کاهش کلسترول خون با دارو و بدون استفاده از داروهای خطرناک

استاتین ها داروهایی هستند که به راحتی در دسترس افراد مبتلا به کلسترول بالا قرار می گیرند غافل از اینکه… بیشتر بخوانید

10 ساعت قبل