سینمای جهان

مروری بر آثار یورگوس لانتیموس

یورگوس لانتیموس

سینمای یونان، سینمای غنی و درخشانی است که فیلمسازان خلاقی را به دنیا معرفی کرده و در عرصه های بین المللی خوش درخشیده است.

سینمای یونان، سینمای غنی و درخشانی است که فیلمسازان خلاقی را به دنیا معرفی کرده و در عرصه های بین المللی خوش درخشیده است. فیلمسازان برجسته ی تکرار نشدنی که هرکدام بخشی از تمدن، تاریخ، فرهنگ و اسطوره های ناب ِ یونانی را با نگاهی متفاوت به همگان نشان داده اند. از انجلوپلوس و کاکویانیس تا الکساندروس اورانس و یورگوس لانتیموس . همه و همه سینمایی را به دنیا معرفی کرده اند که بی شک، بی بدیل و تکرار ناشدنی است.

و اما یورگوس لانتیموس …

یورگوس لانتیموس ، فیلمساز و فیلمنامه نویس شهیر یونانی که از سال ۲۰۰۱ فعالیتش را به عنوان فیلمساز شروع کرد و با کاندید شدن و برنده شدن در صحنه های بین المللی، جایگاه خود را در سینما تثبیت کرد. در سال ۲۰۰۹ خلاقیت و نبوغش در فیلم dogtooth توجه و تحسین همگان را برانگیخت و جایزه ی فیلم نگاهی نو را در کن برایش به ارمغان آورد. در واقع از اینجا به بعد، یورگوس لانتیموس امضای خودش را پای سینما زد. از ساخته های مهم دیگر یورگوس لانتیموس می شود به alps ، kinetta، the lobster،  attenberg و killing of sacred deer اشاره کرد که در این جا نگاه و بررسی کوتاهی به چند اثر وی خواهیم داشت.

Dogtooth یا دندان نیش اثر یورگوس لانتیموس

Dogtooth (دندان نیش) : روایتی از یک خانواده ی عجیب و نامتعارف که موبر تن آدم سیخ می کند. پدری سلطه جو و مادری فرمان بردار که سه فرزندشان را در دنیایی به دور از همه، حبس کرده اند و حصار محکمی بر روابط و دنیای خارج از چهارچوبی به نام “خانه” کشیده اند و این حصار و دیوار محکم بین دنیای بیرون و درون این خانه توسط ورود یک عنصر خارجی به کلی ویران می شود.

دندان نیش فیلمی است با پیرنگ ساده ولی در عین حال پر محتوا که با بکارگیری عنصر باورپذیری و بدون گم شدن در پیچیدگی های متنی، زیرمتن ها و لایه های پنهانی نظام اجتماعی و خانواده را در یونان و از سمتی رفتار و ذات آدمی را به خوبی نشان می دهد.

بیشتر بخوانید: تحلیل فیلم Panic Room اثر دیوید فینچر؛ اتاق مرگ با احترام به فارست ویتاکر

در اینجا به چند مسئله ی مهم و ملموس در فیلم می پردازیم؛

۱-عنصری به نام پدر:
در واقع “پدرِ سلطه گر و یا دیکتاتور ” در فیلم دندان نیش، اِلِمانی است از نظام اجتماعی و ساختار پدرسالانه و قدرتی مطلق به نام پدر که تمامی مسیرها به او ختم می شود. پدر مالک و صاحب اختیار همه ی افراد خانواده است و در تمام امور نقش اساسی را دارد، پس فرمانبرداری بیش از حد، لازمه ی این تفکر است. این روحیه ی مطلق گرایی و پدرسالانه و شالوده ی آلوده که در جامعه ی یونان موج می زند را در نمونه ی دیگری از سینمای یونان، به نام “بانوی خشونت ” اثر اورانس می بینیم که پدر با زورگویی حق تصاحب و تجاوز به تک تک افراد خانواده ی خود را پیدا می کند.

۲-عنصر خارجی:
ورود عنصر خارجی در درام در واقع آغاز کنش است و این عنصر خارجی است که پیش برنده ی داستان است. پدر خانواده با وجود تمام محدودیت هایی که مسبب آن خودش است و در واقع از وضعیت موجود هم راضی است، با وارد کردن عنصری خارجی ( کاراکتر پرستار ) برای برطرف کردن نیازهای جنسی پسر بزرگش، با دستان خودش دیوارِ بلند را فرو می ریزد. با ورود عنصر خارجی در این دنیای محبوس، روزنه ای باز می شود و دنیای واقعی دیده می شود و حقیقت طلب این درام، یعنی دختر بزرگ خانواده، خواهان حقیقت می شود و می فهمد دنیای بیرون با دنیای کثیف و دروغینی که پدرش ساخته سراپا فرق دارد. پدر و یا عنصر خدای گونه ی فیلم، با فهمیدن این موضوع که حصارش از بین رفته هراس برش می دارد و به هر دری می زند تا این ویرانی را بازسازی کند و دنیای خودش را حفظ کند ولی موفق نمی شود.

بیشتر بخوانید: تحلیل فیلم The Illusionist ساخته‌ی نیل برگر ، نبرد اساطیری خیر و شر

۳- حبس:
حصر و حبس در تمام ادوار و در تمام مقوله ها تبعاتی سنگین چه برای عامل این حبس و چه برای محبوس شدگان دارد. عامل و یا بنیانگذار و یا هر عنوان دیگری که نشان از قدرت مطلق دارد، سعی می کند به طرق مختلف از محدوده ی خویش دفاع کند و اگر کسی از این دایره پا فراتر از حد بگذارد با واکنش شدید رو به رو خواهد شد و این جریانی است دو سویه. در واقع عامل می خواهد به هر نحوی و با هر ابزاری از قلمرو اش دفاع کند و محبوس شدگان که می خواهند این حصار را از بین ببرند، قطعن با هجوم مخالفت ها و سرکوب ها روبرو می شوند. در اینجا هم پدر برای حفظ بنیان خانواده دست به هر شیوه نامتعارفی میزند من جمله آموزش زبان خودساخته، به طور مثال بچه ها به نمکدان می گویند: تلفن. آموزش دروغ، پنهان کردن هرچه بیشتر این دنیای دروغین از دنیای حقیقی، ارتباط جنسی افراد خانواده باهم (خواهر و برادر) به دلیل مخاطره آمیز بودن دنیای بیرون و…. در اصل این فشار، مثل بادکنکی است که هرچه بیشتر باد شود، پوسته اش نازک تر می شود و با یک سوزن می ترکد.

حسن ختام: از ابتدا گفته شد که اشاره ی مختصری به آثار یورگوس لانتیموس خواهیم داشت، در واقع تحلیل کامل یک فیلم، آن هم فیلم های معناگرای اروپایی در چند خط امکان پذیر نیست، امیدواریم در فرصتی دیگر در نت نوشت این امر میسر شود تا نگاهی کامل و جامع به آثار برجسته داشته باشیم. در آخر اضافه کنم سردی فضای حاکم، خشک و آرام و سکوت های پرمعنای یورگوس لانتیموس تا حدی تحت تاثیر سینمای آنجلوپولوس است ولی با تاکید و بزرگ نمایی های بیشتر و استفاده از تمهیداتی مثل نماهای معمولی، حذف موسیقی، حذف دیالوگ، نماهای ساده، سکوت و ثبات بازیگران، مختص خود اوست. در دندان نیش هم این المان ها به خوبی مشهود است.

بیشتر بخوانید: تحلیل فیلم Big Fish ساخته تیم برتون ، در ستایش خیال پردازی و جدال بین حقیقت و خیال.

The lobster یا خرچنگ اثر یورگوس لانتیموس

فیلم خرچنگ، ساخته ی دیگر کارگردان شهیر یونانی، یورگوس لانتیموس است که در جشنواره کن ۲۰۱۵ جایزه ی ویژه ی هیئت داوران را به ارمغان آورد. داستان فیلم خرچنگ، ویران شهر یا مدینه ی فاسده ای را روایت می کند در دوره ای دژگاهی که در آن افرادی وجود دارند مجرد و یا ناتوان در پیدا کردن زوج مناسب. این افراد باید به هتلی بروند و تا حدودا ۴۰ روز شریک زندگی مناسب برای خودشان پیدا کنند ( این رابطه باید تایید نامه از یک سری افراد را هم داشته باشد) در غیر این صورت، این افراد به حیوان تبدیل خواهند شد، البته این اضمحلال حق انتخاب دارد و حیوان مورد نظر را خود افراد تعیین می کنند. بعد از این پروسه آن‌ها را در جنگل رها می‌کنند. البته امتیازهایی هم برایشان در نظر گرفته شده و این افراد می‌توانند، با تحویل دادن افراد مجردی که فرار کرده اند و یا پنهان شده‌اند، برای پیدا کردن زوج مناسب زمان بیشتری بخواهند.

خرچنگ، اثری است با فرم و روایتی نامانوس، خاص و عجیب ِ متعلق به سینمای یورگوس لانتیموس . در واقع هتل و یا خاستگاه این جریان عجیب نمای واقعی و باورپذیری از یک هتل است با تمام مشتقات ولی با کاربردی عجیب و نامتعارف. در واقع پارادوکس لانتیموس ماب به خوبی مشهود است. قرار گرفتن فرمی متعارف و محتوایی نامتعارف. دنیای عجیب و ناشناخته و درونیه هتل در کنار مبلمان و معماری و وجه بیرونی هتل.

بیشتر بخوانید: تحلیل فیلم Annie Hall اثر وودی آلن، یکی از آن تخم مرغ هایی که به آن نیاز داریم.

از ویژگی های اصلی سینمای یورگوس لانتیموس ، استفاده از زبان نمادین، پرداخت شخصیت‌هایی که بازتابی از محیط و جامعه‌ای عجیب و نابسامان اند، شرطی شدن انسان ها با محیط و تابع شدن آن ها، از بین رفتن خوی انسانی و تبدیل شدن به حیوان یا کلمه ی صحیح تر: تبدیل شدن به موجودی پیرو غریزه و غلبه ی ذهن درست یا نادرست بر همه چی و…

اگر در نگاهی کلی فیلم را به دو بخش تقسیم کنیم، در قسمت اول فیلم با انسانی مواجه ایم در اسارت دیکتاتوری و اجبار که میل به تنهایی و مجرد بودن انسان را از او می گیرد و مخالفت با این زورگویی (ایدئولوژی حاکم) سرکوب و مرگ انسانی را به همراه دارد. در فیلم “دندان نیش” هم این دیکتاتوری دیده می شد. افراد تحت سلطه باید به چیزی فکر می کردند یا عمل می کردند که برایشان تعریف شده بود و حق انتخابی نداشتند، خواه این مفاهیم تعریف شده، درست بود یا نادرست فقط باید آن را تایید و اجرا می کردند. و عدم پیروی افراد زیر سلطه، با سرکوب شدید مواجه می شد. لانتیموس در خرچنگ منطق زوج بودن انسان‌ها و اساسن ازدواج را نادرست می خواند و پیروی از غریزه را اصل بنیادی می داند و در اینجا در واقع ترس از مرگ و غریزه ی زنده بودن باعث می شود که به اجبار تن به ازدواج دهند.

و اما بخش دوم در تضاد با بخش اول فیلم، اسیر شدن در تنهایی است. در اینجا انسان محکوم به تنهایی است و زوج بودن و احساسات انسانی سرکوب می‌شوند. در واقع اگر در بخش نخست، انسان، تحت جبرِ ازدواج حق حیات را داشت، اینجا تحت جبرِ تنهایی قرار می گیرد و در واقع مسئله همان مسئله است (اسارت) منتها در قالبی دیگر. اینکه در اینجا بتواند با زوج خود که عینا شبیه خودش است زندگی کند آرزوی او می شود. در واقع انسان را موجودی ذاتا دربند نشان می دهد. در این فیلم لانتیموس همان مفاهیم همیشگی اش را به مخاطب ارائه می دهد.
او ابتدا جهانی را خلق می کند که انسان ها به علت تنها بودن مجازات می‌شوند و مسخ می شوند. جهانی که مرزی بین انسان و حیوان را نمی بینیم و یکتایی واستقلال انسان تبعات عجیبی دارد و باعث خاتمه ی زندگی انسانی او می شود. از جایگاهش عزل می شود و تبدیل به حیوان می شود. و بعد جهانی را خلق می کند که انسان به دلیل پیروی از احساسات و خواسته ها و آرزوهایش، مورد سرکوب قرار می گیرد. جایی که زور و اجبار، انسان‌ها را مجبور می کند در تنهایی شان معنا پیدا نکنند و وجودشان به واسطه ی دیگری معنا پیدا کند و بالعکس. در هر حال اسارت و محدودیتی که با توجه به هر دوره و موقعیتی برای انسان مطرح می شود و او مجبور است شرطی شود تا بتواند زنده بماند. لانتیموس در خرچنگ و آثار پیشینش به خوبی نشان می دهد مفاهیمی را که طبق شرایطِ شخصیتِ عامل، ساخته می شوند و تعریف می شوند برای انسان ها و یا افراد زیرسلطه، ولی این افراد خود قدرتی برای ادراک در تعریف این مفاهیم و شرایطی که بالجبار در آن قرارگرفته اند را ندارند.

بیشتر بخوانید: تحلیل فیلم La Strada جاده اثر فدریکو فلینی

The killing of scared deer کشتن گوزن مقدس اثر یورگوس لانتیموس

The killing of scared deer کشتن گوزن مقدس اثر یورگوس لانتیموس

The killing of scared deer کشتن گوزن مقدس اثر یورگوس لانتیموس

“همه چیز ریشه در اسطوره دارد ” کشتن گوزن مقدس، آخرین ساخته کارگردان نامدار یونانی، یورگوس لانتیموس است که جایزه بهترین فیلمنامه را در جشنواره کن ۲۰۱۷ از آن خود کرد.

داستان فیلم،حول محور جراح قلبی (کالین فارل) می چرخد که سهل انگاری و عدم تعهد در گذشته، گریبان خانواده اش را می گیرد و برای نجات خانواده اش مجبور است بهای سنگینی را پرداخت کند.

استیو مورفی (کالین فارل) جراح قلب مشهوری است که تقریبا زندگی راحت و بی دغدغه ای را سپری می کند تا اینکه پای کاراکتری به نام “مارتین” به زندگی او باز می شود. مارتین در واقع پسر یکی از بیماران اسبق استیو است که استیو در حین جراحی و طی یک اشتباه، باعث مرگ پدر او می شود و قلب بیمار در دستانش از حرکت می ایستد. پس از این اتفاق و با ورود مارتین در لباس دوست به زندگیه استیو مورفی، اوضاع خانه و خانواده به هم می ریزد، مراجعه های مارتین بیش از اندازه و غیرطبیعی می شود و بروز اتفاقاتی تلخ بنیان خانواده جراح را به هم می ریزد و علت تمام این حوادث مارتین است. نهایتن مارتین تقاضای غیر معقولی را می کند و از استیو مورفی می خواهد به جبران خون پدرش که بر اثر اشتباه از بین رفته است، یکی از اعضای خانواده اش را قربانی کند تا این بلا و انتقام همه ی خانواده را از بین نبرد.

بیشتر بخوانید: تحلیل فیلم The Killing of a Sacred Deer کشتن گوزن مقدس کاری از یورگوس لانتیموس

بن مایه داستان فیلم برگرفته شده از اسطوره یونانی: افیژنی است. افیژنی یا ایفیژنی دختر آگاممنون، یکی از پادشاهان نامدار یونانی است، که به خاطر خطا و ناسپاسی پدرش باید قربانی خشم خدایان شود. که آرتمیس، الهه ی شکار جان او را نجات می دهد و به جای یک گوزن را قربانی می کند.

در فیلم کشتن گوزن مقدس، مفاهیمی اسطوره ای یونان بیشتر از هرچیز به چشم می خورد. مفاهیمی مثل تقدیر، خطا، مکافات و سزای گناه، قربانی دادن و…
در واقع فیلم یک تراژدی خالص یونانی است با رعایت اصول: قهرمان داستان (جراح ) خطایی مرتکب می شود و به تبع این خطا و گناه باید بهایی سنگین پرداخت کند و قربانی بدهد برای بقای خاندان و نجات همگان. بعد از قربانی دادن، خشم فروکش می کند و زندگی دوباره جریان میابد و کاتارسییس رخ می دهد.

در واقع هامارتیا در مفهوم ارسطویی در بوطیقا، خطای تراژیک و انسانیه قهرمانِ در درام یونانی است که سبب بروز مشکلاتی می شود و قهرمان باید بهایی پرداخت کند تا شر و بدبیاری تمام شود.

آندره داسیه هامارتیا رو به سه نوع تقسیم می کند:

۱-نقص انسانی یا قصور
۲- اشتباهی که پیامد برخی از شهوات و هوای نفسانی است
۳-اشتباهی که از نظم الهی یا فوق طبیعی ناشی می شود

هامارتیای قهرمان این فیلم، سهل انگاری او در خوردن مشروب به هنگام جراحی است که موجب مرگ ِ پدرِ مارتین می شود. “پدر” در اسطوره و فرهنگ یونانی، قدرت مطلق و به نوعی خدا محسوب می شود و مرگ خدایان هم خشم و نفرین و بدبیاری را همراه دارد. پس برای فروکش شدن این مرگ و این جان ِ از دست رفته، خونی باید ریخته شود. در فیلم هم پدر مارتین با خطای استیو کشته شده است و باید خونی ریخته شود برای پایان این نفرین. ادیپ بهای خطایش را با کور کردن چشمانش می دهد، اورستس به نوعی دیگر، کرئون به نوعی و باقیه قهرمانان هرکدام به نحوی.

بیشتر بخوانید: نگاهی به فیلم The Lives of Others زندگی دیگران کاری از فلوریان هنکل فون دونرسمارک

دنیای آرام و هراس انگیز فیلم بری از قداست و رهایی است و خشم همگانی فرا گرفته است و تنها چاره قربانی کردن پسر استیو مورفی است‌.
اشاره ی یورگوس لانتیموس به اسطوره ی کشتن گوزن مقدس با نمایش تفنگ شکاری که در صحنه‌ی کشتن یکی از اعضای خانواده اش از آن استفاده می کند، معنا پیدا می کند.

یورگوس لانتیموس اصول درام یونانی را خوب بلد است و در تمام آثارش از آن ها به زیبایی تمام استفاده می کند. خوب می داند چطور شروع کند، چطور با ورود یک عنصر خارجی کنش را آغاز کند و درام را جلو ببرد، کنش های پیش آغازین را چطور به موازات قصه پیش ببرد. چطور قهرمان را به اوج و فرود برساند و چطور همذات پنداری در مخاطب را بوجود بیاورد. در این اثرش هم با ورود عنصر خارجی درام رنگ و لعاب دیگری به خود می گیرید و همه چی تغییر می کند. عوامل تهدید‌کننده حضور پررنگ و کلیدشان را هرچه تمام تر اعلام می کنند. از نماهای معرفی دوربین که حکم شکارچی را دارد و منتظر است تا قربانی را ببلعد تا موسیقی آرام، دلهره اور، سکوت های طولانی، همه و همه از عوامل تهدید کننده ای اند که ‌ در پی قاپیدن و تخریب آرامش خیالی شخصیت‌های فیلم اند.

کشتن گوزن مقلد، اکثر شاخص های سینمای لانتیموس را دارد. نماهای ساده، دیالوگ های کم ولی تاثیرگذار، سکوت های طولانی، شخصیت های آرام ولی پر از اضطراب، فضاهای سنگین و خشک و بی احساس، اسارت انسان در همه حال، جبر، تلفیق نمای بیرونی زندگی امروزی و مدرن با محتوا و باورهای سنتی، کهن الگوها ، اسطوره. در واقع در اینجا هم پاردوکس لانتیموسی مشهود هست. جراح ، در واقع با دنیای فیزیکی و ملموس سرکار دارد و یک تجربه گراست ولی در انتها عملی غیر منطقی و غیر استاندارد انجام می دهد. تصمیم می گیرد با باور و تلقینی که مارتین در او بوجود می آورد ، باوری که در واقع هرچه جلوتر می رویم شکل عینی می گیرد، کنار بیاید و این باور را اصل قرار دهد و تسلیم خواست مارتین یا در واقع پسر سرنوشت یا سزای کار خودش شود و به راحتی پسرش را قربانی این جریان کند تا به تزکیه برسد.

یورگوس لانتیموس در کشتن گوزن مقدس پادآرمان شهری را به تصویر می کشد که خالی از رهایی است. آدم‌ها غرق در گناه هایشان به سر می برند. خلوص و قداست وجود ندارد. هدیه‌ها نشانی از محبت راستین ندارند و برای پنهان کردن هدفی، داده می شوند. گفتگوها خشک و عاری از احساس‌اند. در چنین فضایی آدم‌ها فقط قربانی اند ، قربانی خویش و یکدیگر، قربانی تقدیر اساطیری.

به کانال تلگرام نت نوشت بپیوندید به صفحه اینستاگرام نت نوشت بپیوندید
برای درج دیدگاه کلیک کنید

پاسخی بگذاید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

برو بالا